Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü

Somut Olmayan Kültürel Miras

ANTALYA’NIN SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRASI


Tarihi boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapan ve bu uygarlıklara ait eserlerle donanmış olan Antalya, somut olmayan kültürel miras açısından da oldukça zengin bir görünüm sergilemektedir.

Ülkemizin 2006 yılında UNESCO-Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesine resmen taraf olmasının ardından başlatılan çalışmalar sonucunda hazırlanan Türkiye Ulusal Envanterinde Antalya’dan (20) unsurun kaydı yapılmıştır.

1. Tirmis Yapımı ve Tirmisçilik

Tirmis, baklagiller sınıfından, otsu ve yıllık bir bitkiden elde edilen tohumların çeşitli işlemlerden geçirilmesiyle elde edilen ve daha çok Akdeniz bölgesine özgü, yerel bir ıslak çerezdir. Halk hekimliğinde de kullanımı olan  tirmis bilhassa yerli halk tarafından çok sevilir ve tüketilir. “Tirmisçi”, çeşitli işlemlerden geçirerek tatlandıran ve çarşıda satan meslek grubudur.  Antalya’da yaygın kullanımı olan ve davet edilmeden bir yere gidilemeyeceğini anlatmak için söylenen “Davetsiz düğüne tirmisçi gider.”, “Davetsiz yere tirmisçi gider.” deyimleri  tirmisçiliğin halk hayatındaki etkisini ortaya koyan küçük bir örnektir.

3.JPG

Fotoğraf-1: Tirmis satan tirmisçi (Muratpaşa İlçesi Deniz Mahallesi)

2. Boğaz Çalma Geleneği

“Boğaz çalma” özellikle Teke bölgesi Yörüklerinde karşılaştığımız bir tür özel türkü söyleme tekniğidir. Bu tekniğin dağlık arazide hayvan güderken haberleşme, sevda amaçlı anlaşma, atışma, müzik ihtiyacı giderme, eğlence, danışma, kınama, yarışma, yerme gibi işlevleri vardır Başparmağın ya da işaret parmağının gırtlağa bastırılması suretiyle çıkarılan sesler boğaz havalarını meydana getirir. Boğaz çalma geleneğinin en önemli özelliklerinden birisi bu tekniğin kadınlarca icra edilmesidir.

4.JPG

Fotoğraf-2: Boğaz icra tekniği (Döşemealtı İlçesi Kovanlık Mahallesi)

İzlemek için tıklayınız...

3. Ebru Sanatı

Ebru, özel tekniklerle hazırlanan suyun üzerinde toprak boyalarla oluşturulan desenlerin kâğıda aktarılmasıyla gerçekleştirilen geleneksel bir sanattır. Bu sanatın Orta Asya’da doğduğu ve tıpkı kâğıt gibi İpek Yolu vasıtasıyla batıya aktarıldığı sanılmaktadır. İlk ebrulu kâğıtlar, kitap ciltlerinde yan kağıdı (kapak ile kitabı birbirine bağlayan kağıt) devlet belgeleri ile resmi yazışmalarda zemin olarak kullanılmıştır. Ebru sanatı Osmanlı döneminde altın çağını yaşamıştır. 20. yüzyılda unutulmaya yüz tutan sanat bugün yeniden canlandırılmıştır. Türkiye’nin birçok ilinde olduğu gibi Antalya’da da ebru sanatının temsilcileri bulunmakta ve bu sanatın yaşaması ve yaygınlaşması için çaba göstermektedir. 

5.JPG

Fotoğraf-3: Ebru yapımı (Muratpaşa İlçesi Bahçelievler Mahallesi)

4. Kahve Geleneği

Kahve, Türkiye topraklarında XVI. yüzyıldan itibaren tüketilmeye başlanmış olan bir tür geleneksel içecektir. Kendisine has tadı, kokusu ve hazırlanış yöntemi olan Türk kahvesi misafir ağırlamaların, bayramlaşmaların, kız isteme ve nişan törenlerinin başlıca ve en özel içeceğidir. Kahvenin pişirilme öncesinde,  pişirilmesinde ve sunumunda kullanılan araç-gereç (değirmen, cezve, fincan vb.) yörenin maddi kültürü içerisinde önemli yer tutar. Kahve halk hekimliğinde de karşımıza çıkan bir kültürel unsurdur. Kendine has pişirme tekniği ve sunumu olan Türk Kahvesinin en önemli mekânları kahvehanelerdir. Kahvehaneler özellikle erkeklerin toplanarak kahve içerken sosyalleştiği kültürel mekânlardır. Kahve geleneğinde önemli bir yer işgal eden kuru kahvecilik ise kahve çekirdeklerini işleyerek satmaya dayanan geleneksel bir meslektir.

6.JPG

Fotoğraf-4: Türk kahvesi (Muratpaşa İlçesi Selçuk Mahallesi),

5. Nazarlık Geleneği ve Nazarboncuğu

Nazarlıklar nazarı uzaklaştırıcı etkisi olduğuna inanılan çeşitli objelerdir.  Bu objeler nazar değme olasılığı bulunduğuna inanılan canlı ve cansız varlıkların, ilk bakışta görülecek yerine asılır. Bu kullanım alanları, bazen bir insanın elbisesinin omuzu, evcil bir hayvanın boynu ya da alnı, bir evin giriş kapısı ya da saksı içine yerleştirilen bir çiçek sapına iliştirilmiş şekilde olabilir. Antalya yöresinde nazarlık olarak kullanılan en yaygın kültürel obje nazarboncuğudur. Nazarboncuğu mavi renkli, ortasında göz şeklini stilize eden bir figür bulunan, genellikle camdan imal edilmiş olan kültürel bir obje ve el sanatı ürünüdür. Atnalı, üzerlik, çitlik ağacı dalı, Maşallah yazıları, bazı hayvanların kafatasları yörede nazarlık olarak kullanılan diğer objelerdendir.

7.jpg

Fotoğraf-5: Ayakkabı boyacısı sandığında nazarboncuğu (Muratpaşa İlçesi Selçuk Mahallesi)

6. Geleneksel Elmalı Yeşilyayla Yağlı Güreş Festivali

Antalya İlinin Elmalı ilçesinde her yıl Eylül ayında Elmalı Belediyesi tarafından düzenlenen bir güreş festivalidir. Elmalı Yeşil Yayla Yağlı Güreş Festivali güreş ağası, pehlivan, hakem, cazgır, davul-zurnacı, yağcı, meydan komiseri, peşkirci gibi geleneksel giysili bir grup tarafından, bir dizi tören ve ritüellerle yürütülen halkın da coşkulu katılımın olduğu toplumsal bir uygulamadır. Türkiye’nin birçok yöresinden sporcunun katıldığı güreş festivali ulusal ve yerel televizyonlarda naklen yayınlanmakta ve bu yolla başta Antalya yöresi olmak üzere tüm yurtta takip edilmektedir. Elmalı güreşlerinin bir başka yönü de, güreş yapılan yöre halkının maddi ve manevi desteği ile yine yöre halkına fayda sağlayacak eserlerin yapılmış olmasıdır.

8.jpg

Fotoğraf-6: Elmalı Yeşilyayla Yağlı Güreş Festivali (Elmalı İlçesi Bozhüyük Mahallesi Recep Gürbüz Stadı)

7. Hamam Geleneği ve Kültürü

Hamam, kısaca “yıkanma, arınma ve şifa bulmaya mahsus yer” olarak tanımlanabilir. Türk hamamı, Türk banyosu geleneğinin, XV. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu’nun hamam kültürüyle birleşiminden ortaya çıkan bir yapıdır. Antalya yöresi, hamam kültürü ve geleneğinin yer yer modern uygulamalarla devam ettirildiği bir coğrafyadır. Hamamlar banyo yapılan bir yer olmanın dışında, aynı zamanda birer eğlence mekânıdır. Düğün, bayram gibi özel günlerde topluca hamama gidilir. Bunlardan “gelin hamamı” ve “damat hamamı”nın geleneksel düğün törenleri içinde özel bir yeri vardır. Hamamlar günümüzün kent kültürü içinde kimi işlevlerini kaybetmiş olmakla birlikte, çeşitli geleneksel ve törensel uygulamalarla modern hayatta varlığını devam ettirmektedir.

9.jpg

Fotoğraf-7: Pazar Hamamı (Muratpaşa İlçesi Balbey Mahallesi)

8. Oya ve Oyacılık Kültürü

Oyalar renkli ipliklerle, tığ, mekik, iğne, firkete aracılığı ile örülen; iki veya üç boyutlu olabilen ince dantelalardır. Yapıldıkları araca göre mekik, tığ, iğne, firkete oyası gibi adlar alan oyalar yapıldığı malzemeye göre de mum, boncuk, püskül, koza, çaput oyası vb. isimler alır. Özellikle genç kızlar tarafından meydana getirilen oyalar çeyiz, giysi parçası, masa-sehpa örtüsü, havlu vs. kenarı gibi kullanımın yanı sıra takı tasarımı gibi farklı alanlarda da kullanılabilmektedir.

10.jpg

Fotoğraf-8: Oya örülmesi (Elmalı İlçesi İplik Pazarı Mahallesi)

9. Döşemealtı Halıcılığı

Antalya’da halıcılık denince akla ilk olarak “Döşemealtı halıları” gelmektedir. Döşemealtı, Antalya’nın kuzeyinde, şehre yaklaşık 20 km. kadar mesafede yer alan geniş bir platodur. Bugün Antalya’ya bağlı bir İlçe olan bu yörede “ıstar” adı verilen tezgâhlarda dokunan halılar literatürde “Döşemealtı halısı” olarak adlandırılmaktadır. Coğrafi tescil işareti de almış olan Döşemealtı halılarının bilinen en eski örnekleri  Antalya Müzesinde sergilenmektedir. Döşemealtı halıları koyu renkleri, kilim desenli motifleri, kısa havları, kolayca taşınmaya uygun boyutları ile Türk halıcılığında özgün bir yere sahiptir. Döşemealtı yöresinde halıcılık teknik, kültürel ve geleneksel boyutu büyük ölçüde kadınlar tarafından sahiplenilmiş olan bir sanattır. İpin eğrilmesinden boyanmasına ve halının dokunmasına kadar harcanan emek genellikle kadına aittir. Döşemealtı halıcılığının merkezi esas olarak Kovanlık Mahallesidir.

11.JPG

Fotoğraf-9: Döşemealtı halısının dokunması (Döşemealtı İlçesi Kovanlık Mahallesi)

10. Çorap Örücülüğü

Çorap, örülerek meydana getirilerek ayağa giyilen bir giysidir. Çorap örücülüğü İlimizde özellikle kırsal kesimde canlı bir şekilde yaşatılmaktadır. Çoraplar temel olarak yün, kıl, tiftik ve pamuk iplikten; iki veya beş şiş ile örülmektedir.

sokum11.jpg

Fotoğraf-10: Yün çorap örülmesi (Döşemealtı İlçesi Kovanlık Mahallesi)

11. Kaşıkçılık

Kaşık, yemek yemeye yarayan bir tür sofra aracıdır. Kaşıkçılık ise maden, kemik, ağaç gibi hammaddelerden çeşitli alet ve teknikler vasıtasıyla bu araçların üretilmesidir. Bu mesleği icra eden ustalar “kaşıkçı” ya da “kaşık ustası” olarak adlandırılır.  Sap ve ağız olmak üzere iki bölümden oluşan kaşıklar yemek çeşitlerine göre farklı gruplara ayrılabilir. Ayrıca süs amaçlı veya oyun kaşıkları da olabilmektedir. Akseki İlçesi Bademli Mahallesi ile Demre İlçesi Davazlar Mahallesi İlimizde kaşıkçılığın yaşatıldığı en önemli merkezlerdir. 

13.JPG

Fotoğraf-11: Ağaç kaşık yapımı (Akseki İlçesi Bademli Mahallesi)

12. Geleneksel Türk Okçuluğu

Geleneksel Türk okçuluğu; Türkiye’de gerçekleştirilen geleneksel okçuluk sporu etrafında şekillenen, yüzyıllar içinde belirlenmiş ilkeleri, kuralları, ritüelleri ve toplumsal uygulamaları, geleneksel zanaatkârlıkla üretilen ekipmanları, okçuluk disiplinleri ve atış tekniklerini barındıran bir somut olmayan kültürel miras unsurudur. Antalya’da bu gelenek “Antalya Okçular Tekkesi” (http://www.antalyaokculartekkesi.com) bünyesinde yaşatılmaktadır.

14.jpg

Fotoğraf-12: Antalya Okçular Tekkesi

13. Fığla Bardağı Yapımcılığı

Fığla bardağı yapımcılığı Antalya ili Korkuteli ilçesi Çomaklı Mahallesinde karşımıza çıkan bir el sanatıdır. Fığla bardağı, bölgeye has çam ağacından yapılan suyu taşımak ve muhafaza etmek için kullanılan bir kaptır. Bardağa “Fığla” ismi verilmesi mahallenin eski adından kaynaklanmaktadır. Çam ağacından yapılan bu bardağın köylerde özellikle harman yerlerinde, bağ ve bahçe işlerinde suyu soğuk ve sağlıklı bir şekilde muhafaza ettiği için geçmişte kullanımı çok yaygındır.

15.jpg

Fotoğraf-13: Fığla bardakları (Korkuteli İlçesi Çomaklı Mahallesi)

14. Pıngıdık Oyunu

Pıngıdık Antalya İli Finike İlçesi Gökbük Mahallesinde yaşayan Tahtacı Türkmenlerce oynanmakta olan bir seyirlik oyundur. Kadim Asya Türk gelenekleri ile ilintili olan; baharı karşılama, dirlik, birlik, bereket ve bölüşme temalarını da içeren oyun aynı zamanda bir “erginlenme” ritüeli olarak da işlev görmektedir.  Oyun olarak sergilenmesi ve köy meydanında tüm halkın katılımı ile gerçekleşen eğlence kısmı akşam havanın kararmasından gece yarısına kadar sürer.

16.jpg


Fotoğraf-14: Pıngıdık için hazırlık yapan gençler (Finike İlçesi Gökbük Mahallesi)

15. Yorgancılık Sanatı ve Yorgan Geleneği

Yorgan, genellikle yün ve pamuk gibi malzemelerin bir kılıf içerisine yerleştirilmesi yöntemi ile imal edilen ve gece örtünmek amacıyla kullanılan bir ev eşyasıdır. Yorgancılar yorgan, yastık, yatak gibi ev eşyalarını geleneksel yöntem, malzeme ve tekniklerle imal edip satan meslek erbabıdır.  Geleneksel el sanatlarımızdan olan yorgancılık günümüzde Antalya’nın çeşitli bölgelerinde canlı bir şekilde yaşatılmaktadır. Yorgancılık, Antalya yöresi evlenme ve çeyiz gelenekleri açısından da önemli bir yer teşkil eder.

17.JPG

Fotoğraf-15: Pamuk yorganlar (Muratpaşa İlçesi Sinan Mahallesi)

16. Alanya-Gökbel Yağlı Güreş Festivali

Antalya İlinin Alanya İlçesinde her yıl Temmuz ayında Alanya Belediyesi tarafından, bir dizi tören ve ritüel eşliğinde gerçekleştirilen bir güreş festivalidir. Doğal güzellikleri nedeni ile Alanya’nın en gözde yaylalarından olan Gökbel Yaylasında gerçekleştirilen etkinlikler Türkiye’nin en geniş katılımlı güreş festivallerinden birisidir.

18.jpg

Fotoğraf-16: Gökbel Güreş Festivali (Alanya İlçesi Gökbel Yaylası (Kaynak: https://www.alanya.bel.tr/)

17. Alafaradın Kilim Dokumacılığı

Alafaradın kilimleri Antalya İli Korkuteli İlçesi Küçükköy ve Büyükköy Mahallesi ile çevresinde dokunan bir tür kirkitli dokumadır. Atkısı ve çözgüsü koyun yününden imal edilen bu dokumaların yapımında doğal boyalar kullanılmaktadır. Istar adı verilen ahşap tezgâhlarda kadınlar tarafından dokunan Alafaradın kilimlerinin ana renkleri yeşil, kırmızı, siyah ve mavidir.

19.JPG

Fotoğraf-17: Alafaradın kilimi (Korkuteli İlçesi Büyükköy Mahallesi)

18. İbradı Yöresi Ölü Helvası Geleneği

Antalya’nın İbradı İlçesinde, defin işleminden sonra yaslı aile merhumun Allah katına çıkması ve makamında rahat etmesi için cenazenin kaldırıldığı ilk gün başta olmak üzere ölenin üçü, Perşembesi, yedisi, kırkı, elli ikisi olarak isimlendirilen günleri ile ölüm yıldönümünde merhum adına hayır yapmak amacıyla pişi, helva, merhumun sevdiği bir yiyeceğin dağıtımı, yemek verilmesi, dua okunması gibi törenler düzenlenmektedir. Bu törenlerde verilen yemek, kavrulan helva ve edilen dualarla ölenin kabirdeki acılarının hafifleyeceğine inanılır. İbradı yöresinde ölü helvası genellikle  vefat olayından sonraki 3. gün yapılır. Helva yapımında un, yağ, şeker, su ve badem içi kullanılır.

20.jpg

Fotoğraf-18: Helva yapımı (İbradı İlçesi Aşağı Mahalle)

19. Antalya Piyazı ve Piyazcılık

Piyaz; haşlanmış kuru fasulye, soğan, maydanoz, domates, haşlanmış yumurta, tahin, pul biber, zeytinyağı ve sirkeden yapılan bir yiyecektir. Antalya yöresinde geleneksel bir meslek grubunu teşkil eden piyazcılar ise bu yiyeceği çarşıda üretip satan esnaf grubudur. Türkiye’nin diğer bölgelerinde bir meze olarak tüketilen piyaz, Antalya yöresinde ise gerçek bir yemektir ve yapılışı itibarıyla da bazı farklılıklar gösterir.

21.jpg

Fotoğraf-19: Antalya Piyazı (Muratpaşa İlçesi Deniz Mahallesi)

20. Ramazan Bağaçası Geleneği ve Bağaçacılık

Bağaça, Antalya çarşı mutfağı ve Ramazan gelenekleri açısından önem taşıyan bir yiyecek maddesidir. Bu yiyecek maddesini imal eden meslek erbabı “bağaçacı” olarak adlandırılır. Bağaçacılık usta-çırak ilişkisi içerisinde nesilden nesile aktarılan geleneksel bir meslektir. Yapımında un, tereyağı, şeker, tahin, susam, çam sakızı ve tarçın kullanılmaktadır. Antalya halkı tarafından özellikle Ramazan ayında tüketilen “bağaça”, günümüzde turistik bir ürün olarak şehre gelenler tarafından da satın alınan bir tür yöresel çörektir.

22.jpg

Fotoğraf-20: Bağaçanın yapımı (Muratpaşa İlçesi Selçuklu Mahallesi)

Kaynaklar:

https://aregem.ktb.gov.tr/

https://www.unesco.org.tr/

Oğuz, M.Öcal (2009). Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir?. Ankara: Geleneksel Yayınları.

 

Hazırlayan:

Mahmut DAVULCU (Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü-Folklor Araştırmacısı).


ENVANTERE KABUL EDİLEN SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRAS UNSURLARI (ANTALYA)

Sıra No

Dosyanın Adı

Dosyanın Yılı

Hazırlayan(lar)

UNSURUN YER ALDIĞI ENVANTER

İl Envanteri

Ulusal Envanter

Ulusal Envanter Yer Numarası

Ulusal Envanterdeki Adı

01

Tirmis Yapımı ve Tirmiçilik

2013

Mahmut DAVULCU (İKTM)

x

x

1.035.16

Tirmis Kültürü

02

Boğaz Çalma Geleneği

2013

Mahmut DAVULCU (İKTM)

x

x

1.028.03

Boğaz Havası-Boğaz Çalma

03

Ebru Sanatı

2013

Mahmut DAVULCU (İKTM)

x

x

1.001.01

Ebru Sanatı

04

Kahve Geleneği

2013

Mahmut DAVULCU (İKTM)

x

x

1.035.01

Kahve Kültürü

05

Nazarlık Geleneği ve Nazarboncuğu

2013

Mahmut DAVULCU (İKTM)

x

x

1.002.01

Nazar Boncuğu Geleneği ve Yapım Ustalığı

06

Geleneksel Elmalı Yeşilyayla Yağlı Güreş Festivali

2013

Mahmut DAVULCU (İKTM)

Mustafa TOKAT (İKTM)

x

x

1.031.02

Güreş Geleneği

07

Hamam Geleneği ve Kültürü

2013

Mahmut DAVULCU (İKTM)

Mustafa TOKAT (İKTM)

x

x

1.034.04

Hamam Kültürü

08

Oya ve Oyacılık Kültürü

2014

Selma YÖRÜR (İKTM)

x

x

1.006.01

Oya Sanatı

09

Kaşıkçılık

2014

Mahmut DAVULCU (İKTM)

x

x

1.002.10

Kaşıkçılık

10

Döşemealtı Halıcılığı

2014

Aysun Ç.DAVULCU (İKTM)

x

x

1.004.02

Halı Dokuma Geleneği

11

Çorap Örücülüğü

2014

Selma YÖRÜR (İKTM)

x

x

1.006.04

Örme-Örgücülük

12

Fığla Bardağı Yapımcılığı

2014

Mustafa TOKAT (İKTM)

x

x

1.002.02

Ahşap İşçiliği ve Ahşap Oymacılığı

13

Pıngıdık Oyunu

2014

Öznur Sakine TANAL (İKTM)

x

x

1.030.06

Köy Seyirlik Oyunları

14

Yorgancılık Sanatı ve Yorgan Geleneği

2015

Mahmut DAVULCU (İKTM)

Mustafa TOKAT (İKTM)

x

x

1.002.07

Yorgancılık

15

Alanya-Gökbel Yağlı Güreş Festivali Geleneği

2016

Mahmut DAVULCU (İKTM)

Mustafa TOKAT (İKTM)

Selma YÖRÜR (İKTM)

x

x

1.024.01

Yağlı Güreş Festivalleri

16

Alafaradın Kilim Dokumacılığı

2017

Öznur S.TANAL (İKTM)

x

x

1.004.01

Kilim Dokuma Geleneği

17

Geleneksel Türk Okçuluğu

2018

Gamze UÇAR

(Antalya Okçular Tekkesi)

x

x

1.031.03

Okçuluk

18

İbradı Yöresi Ölü Helvası Geleneği

2019

Selma YÖRÜR (İKTM)

x

x

1.017.02

Ölü Helvası Geleneği

19

Antalya Piyazı ve Piyazcılık

2019

Fethi BAĞDAT (İKTM)

x

x

1.035.49

Piyaz Kültürü

20

Ramazan Bağaçası Geleneği ve Bağaçacılık

2019

Mahmut DAVULCU (İKTM)

x

x

1.018.06

Ramazan Gelenekleri